Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu i Heroizmu

Pamięć, która zobowiązuje

To dzień refleksji nad tragedią Szoa oraz odwagą tych, którzy stawiali opór. Jego celem jest upamiętnienie Ofiar Holokaustu, uhonorowanie bohaterstwa i podtrzymanie zobowiązania do edukacji, przeciwdziałania nienawiści i obojętności.

Historia i geneza powstania

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu i Heroizmu, znany jako Jom ha-Szoa we-ha-Gwura, został ustanowiony przez Kneset w Izraelu jako państwowe święto pamięci. Data przypada 27 dnia miesiąca nisan w kalendarzu hebrajskim (wiosna) i została dobrana tak, by nawiązywać do rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim, a jednocześnie nie kolidować ze świętem Pesach.

Formalne umocowanie dnia pamięci przyniosła ustawa uchwalona w 1953 r., a jego centralnym miejscem stał się Instytut Yad Vashem w Jerozolimie. Obchody rozpoczynają się wieczorem poprzedzającym dzień (zgodnie z żydowskim liczeniem czasu), a w Izraelu mają charakter państwowy i ogólnonarodowy.

Symbolika i przesłanie

Nazwa „Szoa” (zagłada) podkreśla bezprecedensowy wymiar zbrodni, zaś „bohaterstwo” przypomina o zbrojnym i cywilnym oporze – od powstań w gettach po ciche akty ratowania życia. Dzień ten niesie potrójne wezwanie: upamiętać ofiary, oddać hołd sprawiedliwym i bohaterom, a zarazem strzec wartości ludzkiej godności w teraźniejszości.

„Przeciwieństwem miłości nie jest nienawiść, lecz obojętność.”

Elie Wiesel

Tradycje, sposoby obchodów, wydarzenia

W Izraelu i w diasporze żydowskiej dzień ten ma charakter uroczysty i skupiony. Najbardziej rozpoznawalne formy upamiętnienia to:

• Państwowa ceremonia otwarcia w Yad Vashem: zapalenie sześciu zniczy na cześć sześciu milionów zamordowanych Żydów, modlitwy i świadectwa ocalałych.
• Dwuminutowa syrena pamięci w całym kraju – zatrzymują się ulice i piesi, trwa milcząca refleksja.
• Flagi opuszczone do połowy masztu; zamknięte miejsca rozrywki; media emitują programy edukacyjne i wspomnieniowe.
• Wspólnotowe nabożeństwa, czytanie imion ofiar (akcja „Każdy ma imię”), recytacja modlitw, m.in. El male rachamim i kadisz.
• Marsz Żywych – edukacyjny marsz z Auschwitz do Birkenau, gromadzący młodzież i dorosłych z całego świata, często powiązany z tym dniem.

Warto wiedzieć / ciekawostki

• Data 27 nisan została wybrana po debacie – chciano upamiętnić powstanie w getcie warszawskim, ale uniknąć kolizji z Pesach.
• W wielu miejscach świata czyta się listy nazwisk ofiar, by oddać im indywidualną pamięć, a nie tylko anonimową liczbę.
• „Bohaterstwo” w nazwie obejmuje zarówno walczących, jak i tych, którzy ratowali dzieci, prowadzili tajne szkoły, dokumentowali prawdę czy podtrzymywali duch wspólnoty.
• Dzień rozpoczyna się po zachodzie słońca – zgodnie z tradycją żydowską doby liczone są od wieczoru do wieczoru.
• W Polsce obchody Jom ha-Szoa współbrzmią z upamiętnieniem powstania w getcie warszawskim (19 kwietnia) i akcją społeczno-edukacyjną „Żonkile”.

Inspiracje praktyczne: jak można je uczcić

• Zapal sześć świec pamięci i poświęć chwilę ciszy każdej z nich, przypominając sobie konkretne ludzkie historie.
• Weź udział w lokalnej ceremonii lub zorganizuj krótkie spotkanie pamięci w szkole, instytucji czy miejscu pracy.
• Wysłuchaj relacji Ocalałych (nagrania Yad Vashem, Muzeum POLIN, USC Shoah Foundation) i podziel się nimi z innymi.
• Przeczytaj fragmenty dzienników i świadectw (np. Anny Frank, Emanuela Ringelbluma, Władysława Szpilmana) i poleć je młodszym.
• Odwiedź muzeum, wystawę, cmentarz lub miejsce pamięci w swojej okolicy; złóż kamyk pamięci lub kwiat.
• Wspieraj programy antydyskryminacyjne i edukacyjne; reaguj na mowę nienawiści i dezinformację.

Wymiar globalny i lokalny

Choć święto ma status państwowy w Izraelu, jego przesłanie ma charakter uniwersalny i jest obchodzone przez społeczności żydowskie oraz instytucje edukacyjne na całym świecie. W wielu krajach do kalendarza pamięci należy także Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu (27 stycznia), co uzupełnia i poszerza perspektywę upamiętnienia.

W Polsce obchody Jom ha-Szoa wiążą się z lokalną historią gett i obozów oraz bogatą działalnością edukacyjną muzeów, szkół i organizacji społecznych. Coraz większą rolę odgrywają projekty międzypokoleniowe, które pomagają młodym przyswajać trudną pamięć w sposób odpowiedzialny i empatyczny.

Edukacja i odpowiedzialność na dziś

Pamięć o Szoa nie jest jedynie spojrzeniem w przeszłość – to praktyczne zobowiązanie, by w teraźniejszości rozpoznawać mechanizmy wykluczenia, dehumanizacji i przemocy. Edukacja, rzetelne badanie historii, wrażliwość języka i odwaga cywilna w obronie słabszych składają się na codzienny „przeciw-gest” wobec obojętności, która czyni zło możliwym.

👉Pamiętajmy, aby pamięć o Ofiarach Szoa prowadziła nas do działania: do edukacji, sprzeciwu wobec nienawiści i troski o godność każdego człowieka.