Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA

Pamięć, która zobowiązuje

To dzień skupienia i refleksji nad losem ofiar zbrodni na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej, upamiętniający tragedię ludności cywilnej i przypominający o odpowiedzialności za prawdę historyczną, kulturę pamięci oraz budowanie pojednania.

Historia i geneza powstania

Dzień pamięci poświęcony jest ofiarom masowych mordów dokonanych w latach 1943–1945 na ludności cywilnej, przede wszystkim polskiej, na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Sprawcami zbrodni były formacje ukraińskich nacjonalistów, w tym OUN i UPA. Kulminacją wydarzeń była tzw. „krwawa niedziela” 11 lipca 1943 roku, gdy zaatakowano liczne polskie miejscowości i parafie. Zginęły dziesiątki tysięcy osób, w tym kobiety i dzieci; ofiarami bywali także przedstawiciele innych narodowości. W następstwie dochodziło też do zbrodni odwetowych na ludności ukraińskiej.

Po wojnie pamięć o tych wydarzeniach była przez lata fragmentaryczna i rozproszona. Z czasem relacje świadków, badania historyków oraz działania organizacji społecznych doprowadziły do utrwalenia tej pamięci w przestrzeni publicznej i ustanowienia dnia, który ma charakter zarówno żałobny, jak i edukacyjny.

Tradycje, sposoby obchodów, wydarzenia

• Uroczystości państwowe i samorządowe z udziałem rodzin ofiar, kombatantów, organizacji społecznych i młodzieży.
• Msze święte i nabożeństwa ekumeniczne w intencji pomordowanych oraz ich rodzin.
• Składanie kwiatów i zapalanie zniczy przy pomnikach, tablicach i krzyżach pamięci, także w miejscowościach, z których pochodzili Kresowianie.
• Odczytywanie nazw miejscowości i nazwisk ofiar, chwila ciszy o godzinie wyznaczonej przez organizatorów.
• Wystawy muzealne, pokazy filmów dokumentalnych, spotkania ze świadkami historii i historykami.
• Akcje edukacyjne w szkołach, konkursy historyczne, lekcje pamięci, publikacje materiałów źródłowych.

Warto wiedzieć

• Za symboliczny dzień pamięci uznaje się 11 lipca – rocznicę „krwawej niedzieli”.
• Szacunki liczby ofiar różnią się w zależności od metodologii badań; historycy wskazują na konieczność dalszych kwerend, identyfikacji i prac upamiętniających.
• Pamięć o ofiarach obejmuje także losy ocalałych, wysiedlenia, traumę oraz próbę odbudowy życia po wojnie.
• Coraz większą rolę odgrywają cyfrowe archiwa świadectw, mapy miejsc pamięci i projekty dokumentacyjne.
• W wielu miejscach praktykowany jest gest pojednania: wspólna modlitwa, wspólne porządkowanie nekropolii, a także dwujęzyczne tablice upamiętniające.

„Pamięć jest formą sprawiedliwości.”

Elie Wiesel

Inspiracje praktyczne: jak można uczcić ten dzień

• Zapal znicz w miejscu pamięci lub pod tablicą poświęconą ofiarom w Twojej okolicy.
• Weź udział w lokalnych uroczystościach, nabożeństwach lub wykładach historycznych.
• Przeczytaj relacje świadków i opracowania historyczne; porozmawiaj o nich w rodzinie, szczególnie z młodszym pokoleniem.
• Odwiedź wystawę, projekcję filmu dokumentalnego lub wysłuchaj podcastu o historii Kresów.
• Włącz się w wolontariat na rzecz porządkowania miejsc pamięci i cmentarzy.
• W szkole lub miejscu pracy zainicjuj krótką lekcję, prezentację lub minutę ciszy.
• W mediach społecznościowych udostępnij rzetelne materiały edukacyjne i wspieraj kulturę szacunku w dyskusjach.

Wymiar lokalny i międzynarodowy

Pamięć o ofiarach ma silny wymiar lokalny – zakorzeniony w konkretnych miejscowościach, parafiach i rodzinach. Jednocześnie jest częścią europejskiej historii XX wieku, naznaczonej totalitaryzmami, okupacjami i czystkami etnicznymi. Upamiętnienie wpisuje się w szerszy nurt refleksji nad prawami człowieka, odpowiedzialnością za słowo i konsekwencjami nienawiści. W relacjach polsko‑ukraińskich pamięć o ofiarach stanowi trudny, ale konieczny element dialogu, który powinien łączyć prawdę, empatię i gotowość do pojednania.

Edukacja i źródła wiedzy

• Publikacje naukowe i popularnonaukowe poświęcone wydarzeniom na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej.
• Archiwa instytucji badawczych, zbiory relacji świadków, mapy miejsc pamięci i katalogi ofiar.
• Muzea regionalne i wystawy czasowe dokumentujące losy Kresowian.
• Debaty i konferencje organizowane przez uczelnie, stowarzyszenia i ośrodki pamięci.

Pamięć o ofiarach wymaga delikatności i rzetelności – sprzyja temu spokojna rozmowa, uważne słuchanie świadectw oraz unikanie uproszczeń. Upamiętnienie nie jest przeciwko komuś, lecz dla kogoś: dla tych, którzy zginęli, i dla nas, aby zrozumieć przeszłość i lepiej kształtować przyszłość.

👉Pamiętając o ofiarach, wybieramy prawdę, szacunek i pojednanie – po to, by podobne tragedie nigdy się nie powtórzyły.