Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti

Światło pamięci

To dzień upamiętnienia ofiar nazistowskiej zagłady Romów i Sinti, moment refleksji nad konsekwencjami nienawiści i uprzedzeń oraz wezwanie do budowania społeczeństwa opartego na pamięci, godności i równości.

Historia i geneza powstania

Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti obchodzony jest 2 sierpnia. Tego dnia upamiętniamy likwidację obozu rodzinnego Romów (tzw. Zigeunerlager) w Auschwitz-Birkenau w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku, kiedy zamordowano kilka tysięcy osób – kobiet, mężczyzn i dzieci. To symboliczna data całego procesu eksterminacji, który Romowie i Sinti nazwali Porajmos lub Samudaripen, czyli „pochłonięcie”/„zabicie wszystkich”.

Szacunki historyków mówią o setkach tysięcy ofiar w okupowanej Europie. Przez długie lata pamięć o tej zbrodni pozostawała na marginesie debaty publicznej, dlatego ustanowienie dnia pamięci ma także wymiar naprawczy – przywraca głos pomijanym ofiarom i ich rodzinom. W Polsce obchody 2 sierpnia są umocowane decyzjami władz państwowych, a na poziomie europejskim data ta jest uznawana jako dzień pamięci o ludobójstwie Romów.

Tradycje, sposoby obchodów, wydarzenia

Uroczystości mają charakter refleksyjny i edukacyjny. W wielu miastach odbywają się ceremonie pamięci, koncerty, projekcje filmowe oraz spotkania ze świadkami historii i badaczami.

• Składanie kwiatów i zniczy przy pomnikach i miejscach pamięci, zwłaszcza w byłym obozie Auschwitz-Birkenau.
• Czytanie nazwisk ofiar, chwila ciszy, modlitwy i pieśni pamięci.
• Debaty i lekcje historii w szkołach, warsztaty antydyskryminacyjne.
• Wystawy fotografii i archiwaliów, prezentacje sztuki romskiej.
• Kampanie informacyjne i działania w mediach społecznościowych.

Pamięć jest formą sprawiedliwości – a pamiętając, zobowiązujemy się, by nigdy więcej nie pozwolić na nienawiść, która odbiera ludziom godność i życie.

Warto wiedzieć / ciekawostki

• Romowie i Sinti określają swoje doświadczenie ludobójstwa słowami Porajmos lub Samudaripen.
• 2 sierpnia nawiązuje do likwidacji „obozu cygańskiego” w Birkenau – jednej z najbardziej tragicznych nocy w historii zagłady Romów.
• Pamięć o ofiarach długo była marginalizowana; dopiero w ostatnich dekadach zajmuje należne miejsce w edukacji i debacie publicznej.
• Flaga romska (niebiesko-zielona z czerwonym kołem) bywa obecna podczas uroczystości jako symbol wspólnoty i drogi.
• Wyróżnia się dwa ważne dni: 8 kwietnia – Międzynarodowy Dzień Romów (święto kultury i tożsamości) oraz 2 sierpnia – dzień pamięci o ludobójstwie.

Inspiracje praktyczne – jak można je uczcić

• Weź udział w lokalnych uroczystościach lub zorganizuj symboliczne upamiętnienie w szkole, instytucji czy miejscu pracy.
• Zapoznaj się z relacjami ocalałych i materiałami muzeów oraz instytucji zajmujących się pamięcią o zagładzie.
• Zapal świeczkę lub złóż kwiaty pod tablicą pamiątkową w swojej okolicy.
• Włącz do programu nauczania temat zagłady Romów i Sinti – pokaż perspektywę różnych grup ofiar.
• Wspieraj inicjatywy społeczne i kulturalne prowadzone przez Romów, przeciwdziałaj stereotypom w codziennej rozmowie.
• Udostępnij wiarygodne materiały edukacyjne w mediach społecznościowych, zachęcając do refleksji i empatii.

Wymiar globalny i lokalny

Pamięć o zagładzie Romów i Sinti ma wymiar europejski – to wspólne dziedzictwo i wspólna odpowiedzialność. W wielu krajach odbywają się centralne uroczystości, a organizacje międzynarodowe podkreślają potrzebę przeciwdziałania antycyganizmowi i wszelkim formom nienawiści.

Jednocześnie obchody mają wymiar lokalny – w miejscach, gdzie żyli zamordowani, gdzie zachowały się ślady po obozach, transportach, gettach i miejscach egzekucji. Lokalne upamiętnienia, tablice i żywa pamięć społeczności przywracają konkretne twarze i imiona ofiarom.

Pamięć i odpowiedzialność dziś

Upamiętnienie nie kończy się na złożeniu kwiatów. To także zobowiązanie do reagowania na mowę nienawiści, edukowania o mechanizmach wykluczenia oraz wspierania równego dostępu do praw i szans. Pamiętając o przeszłości, tworzymy bezpieczniejszą przyszłość dla wszystkich.

👉Pamiętajmy o ofiarach, słuchajmy ocalałych i działajmy przeciw uprzedzeniom – to zobowiązanie na każdy dzień.