Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti

Światło pamięci

To dzień refleksji nad losami Romów i Sinti zamordowanych podczas II wojny światowej oraz przypomnienie, że pamięć o ofiarach ma chronić przed powrotem uprzedzeń, nienawiści i przemocy.

Historia i geneza

Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti obchodzony jest 2 sierpnia. Data upamiętnia noc z 2 na 3 sierpnia 1944 roku, kiedy w niemieckim nazistowskim obozie Auschwitz II-Birkenau zlikwidowano tzw. obóz rodzinny Romów i Sinti. Zamordowano wówczas niemal wszystkich pozostałych tam więźniów – kobiety, mężczyzn i dzieci.

Zagłada Romów i Sinti – nazywana m.in. Porajmos, Pharrajimos lub Samudaripen – była częścią planowej polityki eksterminacji prowadzonej przez nazistowskie Niemcy i ich sojuszników. Szacuje się, że w całej Europie zginęło od 220 do 500 tysięcy osób pochodzenia romskiego.

• 16 maja 1944: udaremniona próba likwidacji romskiego obozu w Birkenau dzięki oporowi więźniów.
• 2 sierpnia 1944: ostateczna likwidacja „Zigeunerlager” w Birkenau.
• W Polsce 2 sierpnia jest oficjalnym dniem pamięci ustanowionym decyzją parlamentu.
• Parlament Europejski uznał 2 sierpnia za Europejski Dzień Pamięci Ofiar Holokaustu Romów.

Tradycje i formy obchodów

Obchody mają charakter godny i refleksyjny, koncentrują się na edukacji, pamięci i solidarności z mniejszością romską.

• Uroczystości i modlitwy przy pomnikach, zwłaszcza w byłym obozie Auschwitz-Birkenau.
• Składanie wieńców, zapalanie zniczy, chwila ciszy o zmierzchu.
• Spotkania ze świadkami historii, projekcje filmów, wystawy, lekcje muzealne.
• Koncerty i prezentacje kultury romskiej podkreślające ciągłość i siłę wspólnoty.
• Akcje społeczne i edukacyjne przeciwko rasizmowi i antyromskości.

Wymiar globalny i lokalny

Pamięć o Zagładzie Romów i Sinti ma zasięg europejski i światowy – upamiętnienia odbywają się w wielu krajach, a międzynarodowe instytucje podkreślają konieczność dokumentowania zbrodni i przeciwdziałania dyskryminacji.

W Polsce centralnym miejscem obchodów jest teren byłego obozu Birkenau. Ważną rolę odgrywają muzea, samorządy, szkoły i organizacje romskie, m.in. te działające w Oświęcimiu i innych miastach, które prowadzą projekty edukacyjne i dialogowe.

Warto wiedzieć

• Szacunki liczby ofiar różnią się ze względu na niedostatek źródeł i powojenne zaniedbania dokumentacyjne; to jedna z przyczyn późnego uznania tej zbrodni.
• W literaturze funkcjonują różne nazwy Zagłady Romów – Porajmos, Pharrajimos, Samudaripen – a sama społeczność prowadzi dyskusje nad terminologią.
• Opór 16 maja 1944 w Birkenau pokazuje, że Romowie i Sinti nie byli wyłącznie biernymi ofiarami – zachowały się świadectwa organizowania samoobrony i solidarności.
• Sztuka i świadectwa ocalałych, m.in. pamiętniki i obrazy, stały się ważną częścią pamięci o zbrodni i narzędziem edukacji.

Inspiracje praktyczne: jak można uczcić ten dzień

• Zapal znicz w miejscu pamięci lub w domu o zmierzchu 2 sierpnia.
• Weź udział w lokalnej uroczystości, wykładzie lub projekcji filmu dokumentalnego o historii Romów i Sinti.
• Przeczytaj wspomnienia ocalałych lub materiały edukacyjne publikowane przez muzea i organizacje romskie.
• Porozmawiaj z młodzieżą o mechanizmach stereotypów i mowie nienawiści – wykorzystaj scenariusze lekcji przygotowane przez instytucje edukacyjne.
• Wesprzyj projekty romskie: stowarzyszenia, archiwa cyfrowe, inicjatywy kulturalne i antydyskryminacyjne.

Edukacja przeciw nienawiści

Pamięć o Zagładzie Romów i Sinti ma sens, jeśli towarzyszy jej działanie: reagowanie na uprzedzenia, rozpoznawanie dehumanizującego języka, wzmacnianie rzetelnej edukacji o II wojnie światowej oraz współczesnych formach dyskryminacji. To wspólna odpowiedzialność – instytucji, szkół, mediów i każdego z nas.

Pamięć to nie tylko wspominanie przeszłości, lecz zobowiązanie, aby nikogo więcej nie wykluczać i nikogo nie odczłowieczać.

👉Pamiętając o losie Romów i Sinti, wzmacniamy solidarność i budujemy przyszłość bez nienawiści.