Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych

Natura nie jest polem bitwy

To dzień przypomnienia, że środowisko naturalne jest cichą ofiarą wojen i konfliktów zbrojnych. Jego celem jest budowanie świadomości oraz wzmacnianie ochrony prawnej i praktyk, które minimalizują szkody ekologiczne i wspierają pokojową, sprawiedliwą odbudowę.

Historia i geneza powstania

Święto zostało ustanowione przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2001 roku, z wyznaczoną datą 6 listopada. Była to odpowiedź na rosnące dowody, że działania zbrojne powodują długotrwałe i transgraniczne szkody dla ludzi i przyrody – od skażenia wód i gleby, przez pożary infrastruktury naftowej, po niszczenie lasów i bioróżnorodności. Wcześniej na poziomie prawa międzynarodowego pojawiły się już istotne kroki, jak Konwencja ENMOD (1977) zakazująca wykorzystywania modyfikacji środowiska jako broni oraz Protokół dodatkowy I do Konwencji genewskich (1977) wzmacniający ochronę środowiska w czasie konfliktu. W kolejnych latach prace eksperckie, m.in. w ramach Komisji Prawa Międzynarodowego (PERAC – Protection of the Environment in Relation to Armed Conflicts), doprecyzowały zasady i dobre praktyki.

„Środowisko od dawna jest niemym, lecz nieodłącznym, poszkodowanym wojny.”

Sekretarz Generalny ONZ

Dlaczego to ważne

Zniszczenia ekologiczne w czasie konfliktów prowadzą do kryzysów zdrowotnych, utraty źródeł utrzymania i destabilizacji społecznej. Zanieczyszczenia wód i gleb, płonące składy paliw, porzucony sprzęt wojskowy, miny i niewybuchy – to skutki, które utrzymują się latami i dotykają przede wszystkim ludność cywilną. Szkody środowiskowe nie znają granic, pogłębiają skutki kryzysu klimatycznego i utrudniają powojenną odbudowę.

Tradycje, sposoby obchodów, wydarzenia

• Publikacje i raporty organizacji międzynarodowych podsumowujące skutki konfliktów dla środowiska.
• Debaty akademickie, webinary i panele ekspertów o prawie humanitarnym, ekologicznym i prawach człowieka.
• Akcje edukacyjne w szkołach i na uczelniach, np. lekcje o „milczącej ofierze wojny”.
• Kampanie informacyjne organizacji pozarządowych i instytucji publicznych oraz działania w mediach społecznościowych.
• Pokazy filmów i wystawy fotograficzne dokumentujące skutki środowiskowe konfliktów.

Warto wiedzieć / ciekawostki

• Konwencja ENMOD (1977) zakazuje używania technik modyfikacji środowiska jako narzędzia walki.
• Protokół dodatkowy I do Konwencji genewskich (art. 35 ust. 3 i 55) zabrania prowadzenia działań powodujących rozległe, długotrwałe i poważne szkody w środowisku naturalnym.
• Statut Rzymski Międzynarodowego Trybunału Karnego przewiduje odpowiedzialność za ataki powodujące nadmierne szkody środowiskowe w stosunku do spodziewanej korzyści militarnej.
• ONZ i organizacje partnerskie prowadzą oceny środowiskowe po konfliktach, aby zaplanować bezpieczną odbudowę i rekultywację terenów.
• Ekologiczna odbudowa może działać jak „dywidenda pokoju” – tworzy miejsca pracy, wzmacnia zaufanie społeczne i ogranicza ryzyko odnowienia konfliktu.

Inspiracje praktyczne

• Dla edukatorów: przygotuj lekcję o ochronie środowiska w prawie humanitarnym, analizując studia przypadków i mapy skażeń.
• Dla społeczności lokalnych: zorganizuj debatę lub pokaz filmu, a zebrane środki przekaż organizacjom zajmującym się oczyszczaniem terenów z niewybuchów i rekultywacją.
• Dla firm: wzmocnij należyte starania w łańcuchach dostaw (np. minerały z obszarów konfliktów), wdrażaj polityki odpowiedzialnych zakupów i raportuj ślad środowiskowy.
• Dla samorządów: wspieraj programy integracji uchodźców przez projekty zielonej infrastruktury i ochrony zasobów wody.
• Dla każdego: ograniczaj marnotrawstwo i e‑odpady, wspieraj organizacje zajmujące się pomocą humanitarną i ochroną środowiska, zabieraj głos w konsultacjach publicznych.

Wymiar globalny i lokalny

Choć konflikty toczą się w konkretnych miejscach, ich skutki środowiskowe i humanitarne odczuwalne są globalnie. Łańcuchy dostaw, migracje, ceny surowców i presja na lokalne ekosystemy łączą odległe regiony. Lokalne działania – od edukacji po odpowiedzialną konsumpcję – realnie wspierają globalną zmianę i zmniejszają popyt na zasoby, które mogą podsycać przemoc.

Ekologiczna odbudowa i budowanie pokoju

Ochrona i odbudowa środowiska to ważny filar trwałego pokoju. Projekty rekultywacji gleb, oczyszczania wód, odnawialnych źródeł energii czy zrównoważonego rolnictwa mogą łączyć społeczności, tworzyć etaty i odbudowywać zaufanie. Umowy o wspólnym zarządzaniu wodą, parkami narodowymi czy korytarzami ekologicznymi sprzyjają współpracy ponad podziałami.

Materiały i zasoby

• UNEP – raporty i oceny środowiskowe po konfliktach oraz przewodniki dobrych praktyk.
• Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża – wytyczne dotyczące ochrony środowiska w konfliktach zbrojnych.
• Komisja Prawa Międzynarodowego – zasady PERAC dotyczące ochrony środowiska przed, w trakcie i po konflikcie.
• Społeczność Environmental Peacebuilding – badania, kursy i baza wiedzy o ekologicznych aspektach budowania pokoju.

Wspólna odpowiedzialność za przyrodę w czasie pokoju i wojny to nie tylko wymóg prawa, ale element bezpieczeństwa ludzi i planetarnego dobrostanu.

👉Przyroda nie może być celem – chrońmy ją, by pokój miał trwałe fundamenty.