Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wyzyskowi Środowiska Naturalnego podczas Wojen i Konfliktów Zbrojnych

1612 Views

Zielone ofiary konfliktów

To dzień refleksji nad tym, jak działania zbrojne niszczą przyrodę, oraz wezwanie do ochrony środowiska jako warunku pokoju i bezpieczeństwa ludzi. Upamiętnienie ma na celu wzmocnienie prawa, nauki i solidarności społecznej wobec ekologicznych skutków wojen.

Historia i geneza powstania

Święto ustanowiło Zgromadzenie Ogólne ONZ, podkreślając, że środowisko naturalne bywa cichą, lecz długofalową ofiarą konfliktów. Powodem była obserwacja zniszczeń ekosystemów, zanieczyszczeń, pożarów pól naftowych, skażeń gleb i wód oraz utraty bioróżnorodności w różnych teatrach działań zbrojnych. ONZ i organizacje partnerskie zwróciły uwagę, że bez zdrowych zasobów naturalnych trudniej odbudować życie społeczne i gospodarcze po wojnie.

Data obchodów przypada 6 listopada.
Inicjatywa podkreśla komplementarność prawa humanitarnego, ochrony środowiska i praw człowieka.
W centrum działań pozostają badania, dokumentowanie szkód i wsparcie państw w odbudowie ekosystemów po konfliktach.

Dlaczego środowisko jest ofiarą wojen

Zanieczyszczenie wód i gleb: uszkodzone oczyszczalnie, składowiska i rafinerie prowadzą do wycieków toksyn.
Utrata bioróżnorodności: pożary, miny, kłusownictwo i wylesianie zakłócają całe łańcuchy troficzne.
Jakość powietrza: pożary przemysłowe i pyły z gruzowisk nasilają choroby dróg oddechowych.
Zmiany klimatu i emisje: działania militarne i spalanie infrastruktury zwiększają ślad węglowy.
Dziedzictwo na lata: amunicja, niewybuchy i metale ciężkie pozostają w środowisku długo po ustaniu walk.

Tradycje, sposoby obchodów, wydarzenia

Obchody łączą naukę, edukację i rzecznictwo. Prowadzone są webinary, konferencje akademickie, wystawy fotograficzne oraz kampanie w mediach społecznościowych. Organizacje pozarządowe publikują raporty o szkodach środowiskowych w konfliktach i rekomendacje dla rządów oraz instytucji międzynarodowych.

Debaty eksperckie o ochronie infrastruktury krytycznej dla środowiska (woda, odpady, energia).
Warsztaty dla dziennikarzy i nauczycieli o rzetelnym relacjonowaniu szkód środowiskowych.
Akcje solidarnościowe dla społeczności dotkniętych katastrofami ekologicznymi na terenach powojennych.

Pokój to nie tylko brak strzałów — to także czyste rzeki, żyzne gleby i powietrze, którym można oddychać.

Warto wiedzieć / ciekawostki

ONZ wskazuje, że presja na zasoby naturalne często pogłębia napięcia; konflikty powiązane z zasobami są bardziej podatne na nawroty przemocy.
Prawo konfliktów zbrojnych zawiera normy dotyczące środowiska, m.in. Protokół dodatkowy I do konwencji genewskich (zakaz wyrządzania rozległych, długotrwałych i poważnych szkód) oraz konwencję ENMOD (zakaz wojskowego wykorzystywania modyfikacji środowiska).
UNEP prowadzi oceny szkód środowiskowych po konfliktach, wspierając rekultywację gleb, oczyszczanie wód i gospodarkę odpadami.
Na poziomie prawa międzynarodowego rozwijane są wytyczne i dobre praktyki dotyczące ochrony środowiska w czasie wojny i po niej, w tym rekomendacje dotyczące rozliczalności i odbudowy.
Dokumentowanie szkód środowiskowych (zdjęcia satelitarne, próbki gleb, dane o emisjach) ułatwia dochodzenie odszkodowań i projektowanie naprawy ekosystemów.

Wymiar globalny i lokalny

Globalnie święto przypomina, że degradacja środowiska wywołana wojną nie zna granic — zanieczyszczenia powietrza, rzek i mórz rozprzestrzeniają się, a łańcuchy dostaw żywności i energii są ze sobą powiązane. Odbudowa ekologiczna po konflikcie to zarazem inwestycja w pokój: rekultywacja, dostęp do wody i czystej energii zmniejszają ryzyko nowych napięć.

W wymiarze lokalnym samorządy, uczelnie i organizacje społeczne mogą włączać temat do planów edukacyjnych, konsultacji kryzysowych i polityk miejskich (np. ochrona ujęć wody, plany zarządzania odpadami w sytuacjach nadzwyczajnych, zielona infrastruktura wzmacniająca odporność na kryzysy).

Inspiracje praktyczne — jak można je uczcić

Zorganizuj otwarte spotkanie o ochronie środowiska w sytuacjach kryzysowych, łącząc ekspertów od prawa humanitarnego, ekologii i zarządzania ryzykiem.
Przygotuj lekcję lub warsztat o tym, jak konflikt wpływa na wodę, glebę i klimat, z elementami ćwiczeń terenowych i analizy zdjęć satelitarnych.
Wesprzyj organizacje dokumentujące szkody środowiskowe i prowadzące rekultywację na terenach powojennych.
Przeprowadź audyt gotowości szkoły lub instytucji do ochrony środowiska w kryzysie (procedury, magazyny, gospodarowanie odpadami).
Zaplanuj akcję sadzenia drzew lub renaturyzacji z elementem edukacji o „ekologii pokoju”.
Promuj odpowiedzialną komunikację: walcz z dezinformacją dotyczącą skutków środowiskowych konfliktów, udostępniaj wiarygodne źródła.

Prawo i odpowiedzialność

Ochrona środowiska w czasie wojny opiera się na istniejących normach prawa międzynarodowego, ale równie ważne są mechanizmy odpowiedzialności oraz naprawy szkód. Coraz większą rolę odgrywają narzędzia dowodowe (monitoring satelitarny, dane środowiskowe) i współpraca między instytucjami. To obszar, w którym społeczeństwo obywatelskie, naukowcy i media mogą realnie wspierać sprawiedliwość środowiskową.

👉Pokój z naturą to wspólna odpowiedzialność: chrońmy środowisko, by konflikty nie odbierały przyszłości ludziom i przyrodzie