Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”

Pamięć o powojennym podziemiu

To dzień refleksji nad losami żołnierzy powojennego podziemia antykomunistycznego, przywracania pamięci o ich wyborach, poświęceniu i tragicznych dylematach lat powojennych. Upamiętniamy tych, którzy sprzeciwili się sowietyzacji Polski, a zarazem uczymy się odpowiedzialnego i empatycznego mówienia o złożonej historii.

Historia i geneza powstania

Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” obchodzony jest 1 marca. Data nawiązuje do egzekucji w więzieniu na Rakowieckiej członków IV Zarządu Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” z płk. Łukaszem Cieplińskim na czele (1951). Święto zostało ustanowione ustawą z 2011 r. jako wyraz hołdu dla osób, które po II wojnie światowej kontynuowały walkę o suwerenność państwa polskiego.

Kim byli „Żołnierze Wyklęci”

To potoczne określenie członków powojennego podziemia antykomunistycznego – żołnierzy i działaczy wywodzących się m.in. z Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych czy struktur WiN. Działali przeciw represjom aparatu bezpieczeństwa, NKWD i radzieckiej dominacji. Ich aktywność trwała od 1944 r., a ostatni zbrojny partyzant, Józef Franczak „Lalek”, zginął w 1963 r.

„Powiedzcie mojej babci, że zachowałam się jak trzeba.”

Danuta Siedzikówna „Inka”

Tradycje i sposoby obchodów

W całej Polsce odbywają się uroczystości państwowe i lokalne: apele pamięci, składanie wieńców, Msze święte, lekcje historii, spektakle i projekcje filmowe. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń jest ogólnopolski bieg pamięci „Tropem Wilczym”. Coraz większą rolę odgrywają także inicjatywy edukacyjne – wystawy plenerowe, webinary i projekty szkolne.

Warto wiedzieć / ciekawostki

• Święto państwowe ustanowione ustawą z 2011 r., bez dnia wolnego od pracy.
• Termin „Żołnierze Wyklęci” podkreśla powojenne wykluczenie z oficjalnej pamięci; równolegle używa się określenia „Żołnierze Niezłomni”.
• 1 marca upamiętnia zamordowanych przywódców IV Zarządu WiN – symbolicznie rozpoczyna wiosenny cykl upamiętnień.
• Po 1989 r. rozpoczęły się ekshumacje i identyfikacje ofiar komunistycznego terroru, m.in. na „Łączce” na warszawskich Powązkach.
• Do najszerzej znanych postaci należą m.in. rotmistrz Witold Pilecki, Danuta Siedzikówna „Inka”, mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” czy gen. August Emil Fieldorf „Nil”.

Inspiracje praktyczne – jak możesz uczcić pamięć

• Odwiedź miejsce pamięci: groby, tablice, lokalne izby pamięci, wystawy IPN i muzeów regionalnych.
• Weź udział w biegu pamięci, apelu lub koncercie – albo zorganizuj szkolne czytanie źródeł i listów z epoki.
• Zapoznaj się z dokumentami i relacjami: nagrania historii mówionej, archiwa cyfrowe, publikacje naukowe i popularnonaukowe.
• Zapalone światło pamięci pod tablicą, przy pomniku lub w miejscu kaźni – prosty gest o wielkim znaczeniu.
• Porozmawiaj z najstarszymi mieszkańcami okolicy i ocal od zapomnienia lokalne historie (po uzyskaniu zgody – nagraj i przekaż do archiwum społecznego).
• Ucz się krytycznego myślenia: konfrontuj różne źródła i perspektywy, by lepiej rozumieć złożoność powojennych losów.

Wymiar lokalny i globalny

Pamięć o podziemiu ma wyraźny charakter lokalny: niemal każda gmina ma swoich bohaterów, miejsca potyczek, tablice pamiątkowe. Jednocześnie obchody organizują Polacy na emigracji, a doświadczenia polskie korespondują z refleksją o oporze antykomunistycznym w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie mierzy się z podobnym dziedzictwem przemocy, propagandy i milczenia.

Pamięć i trudne pytania

Historia powojennego podziemia jest złożona. Obok bohaterstwa i ofiary są w niej również wątki budzące kontrowersje, w tym przypadki krzywd wyrządzonych ludności cywilnej. Dojrzała pamięć oznacza zarówno oddanie czci ofiarom represji, jak i wrażliwość na los wszystkich ofiar tamtego czasu. Warto sięgać do rzetelnych badań historycznych, poznawać konteksty i unikać uproszczeń.

👉Pamiętając o żołnierzach powojennego podziemia, łączmy wdzięczność i szacunek z uczciwym namysłem nad trudną historią – po to, by budować wspólnotę opartą na prawdzie i empatii.