Dzień Sybiraka

Pamięć Zesłańców Sybiru

To dzień poświęcony pamięci Polaków wywiezionych na Sybir i do innych regionów Związku Sowieckiego. Upamiętnia ofiary deportacji, tych którzy zginęli oraz tych, którzy przetrwali i ocalili świadectwo. Ma przypominać o cenie wolności, znaczeniu praw człowieka i potrzebie przekazywania prawdy następnym pokoleniom.

Historia i geneza powstania

Dzień Sybiraka obchodzony jest 17 września, w rocznicę agresji Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku. Data ta symbolicznie łączy się z rozpoczęciem masowych aresztowań i deportacji obywateli polskich w głąb ZSRR, które dotknęły setki tysięcy ludzi – niezależnie od pochodzenia, wyznania i statusu społecznego.

Inicjatywa upamiętnienia losu zesłańców wyrasta ze środowiska Związku Sybiraków, organizacji skupiającej ocalałych i ich rodziny. Obchody zyskały rangę ogólnopolską decyzją parlamentu, jako dzień pamięci – bez charakteru dnia wolnego od pracy – tak, by mógł być szeroko obecny w szkołach, instytucjach kultury i przestrzeni publicznej.

Tradycje i sposoby obchodów

Tego dnia w całym kraju odbywają się uroczystości pod pomnikami Sybiraków, apele pamięci i msze święte. Składane są wieńce, zapalane znicze, odczytywane są nazwiska ofiar. Szkoły prowadzą lekcje historii z udziałem świadków lub przy wykorzystaniu nagranych relacji, a muzea i domy kultury przygotowują wystawy, spotkania autorskie i projekcje filmów.

Szczególne miejsce w upamiętnieniach zajmuje Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku, które gromadzi pamiątki, relacje i dokumenty, prowadząc edukację o losach deportowanych. W wielu miastach – m.in. w Białymstoku, Wrocławiu, Gdańsku czy Krakowie – znajdują się pomniki i tablice poświęcone zesłańcom, będące naturalnymi punktami obchodów.

Wymiar lokalny i globalny

• Lokalnie: szczególnie silna pamięć utrwalona jest w regionach wschodnich i północno-wschodnich, skąd wywieziono wielu mieszkańców. Rodzinne archiwa, szkolne izby pamięci i regionalne izby muzealne przechowują unikatowe świadectwa.
• Globalnie: emigracyjne wspólnoty w Europie, Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii współtworzą obchody, przypominając o drogach tułaczych przez Azję Środkową, Persję (Iran) i dalej z Armią Andersa. Pamięć o „d dzieciach z Isfahanu” czy „d dzieciach z Pahiatua” stała się elementem wspólnej historii z krajami goszczącymi polskich uchodźców.

Warto wiedzieć

• Szacunki liczby deportowanych obywateli polskich w latach 1940–1941 różnią się – wahają się od kilkuset tysięcy do ponad miliona osób. Różnice wynikają z niepełnych i rozproszonych źródeł archiwalnych.
• Deportacje miały charakter falowy (m.in. luty i kwiecień 1940, czerwiec 1940, czerwiec 1941), obejmując całe rodziny, urzędników, wojskowych rezerwistów, osadników i leśników, a także przedstawicieli inteligencji.
• Warunki bytowe na zesłaniu – głód, choroby, ciężka praca – powodowały wysoką śmiertelność, zwłaszcza wśród dzieci i osób starszych.
• Po „amnestii” dla obywateli polskich w ZSRR (po lipcu 1941 r.) tysiące zesłańców opuściło łagry i miejsca osiedlenia z Armią Andersa, a następnie trafiło do Persji, Indii, Afryki Wschodniej i dalej.
• Pamięć o zesłańcach jest obecna w literaturze i sztuce – od świadectw i dzienników po filmy dokumentalne i ekspozycje multimedialne.

Inspiracje praktyczne – jak można uczcić ten dzień

• Odwiedź lokalny pomnik lub tablicę Sybiraków; zapal znicz, zostaw karteczkę z imieniem osoby, o której pamiętasz.
• Weź udział w wydarzeniu muzealnym lub online – sprawdź program Muzeum Pamięci Sybiru, lokalnych muzeów i bibliotek.
• Porozmawiaj z bliskimi o losach rodziny; zeskanuj i opisz pamiątki, fotografie, dokumenty. Zgłoś je do archiwów społecznych.
• Zorganizuj w klasie, pracy lub klubie dyskusyjnym projekcję filmu dokumentalnego i krótką rozmowę o prawach człowieka i odpowiedzialności państwa.
• Sięgnij po lekturę: wspomnienia Sybiraków, opracowania IPN, dzienniki i reportaże (np. Józef Czapski „Na nieludzkiej ziemi”, relacje z kolekcji muzealnych i archiwów cyfrowych).
• Wesprzyj organizacje opiekujące się świadkami historii – wolontariatem, zbiórką lub nagraniem relacji we współpracy z instytucjami pamięci.

Głos pamięci

„Pamięć jest formą sprawiedliwości.”

Elie Wiesel

Obchody 17 września nie są tylko spojrzeniem wstecz – to także przestroga na przyszłość, by żadna władza nie mogła bezkarnie łamać godności człowieka, a żadne cierpienie nie zostało wymazane z naszej wspólnej narracji.

👉Pamiętając o Sybirakach, wzmacniamy wrażliwość na krzywdę i odpowiedzialność za wolność – naszą i następnych pokoleń.