Dzień Podziemnego Państwa Polskiego

27 września obchodzony jest Dzień Podziemnego Państwa Polskiego. To święto ustanowione na pamiątkę wydarzeń z 1939 roku, kiedy w okupowanej Warszawie powołano do życia Służbę Zwycięstwu Polski – pierwszą strukturę konspiracyjną, która stała się fundamentem Polskiego Państwa Podziemnego.

Skąd się wziął ten dzień?

27 września 1939 roku, zaledwie kilka dni po kapitulacji Warszawy, generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski utworzył Służbę Zwycięstwu Polski. Organizacja ta dała początek rozbudowanemu systemowi konspiracji, obejmującemu zarówno działania wojskowe (Armia Krajowa), jak i cywilne (tajne szkolnictwo, sądownictwo, prasa podziemna). W 1998 roku Sejm RP ustanowił ten dzień oficjalnym świętem państwowym.

Dlaczego warto pamiętać?

• Unikat w skali świata – Polskie Państwo Podziemne było jedyną tego rodzaju strukturą w okupowanej Europie.
• Walka o wolność – skupiało setki tysięcy żołnierzy i cywilów walczących z okupantem.
• Edukacja i kultura – w konspiracji działały szkoły, uczelnie, wydawnictwa i sądy.
• Dziedzictwo narodowe – pamięć o PPSP to część historii i tożsamości Polski.

Jak obchodzi się ten dzień?

• składane są kwiaty i wieńce pod pomnikami i tablicami upamiętniającymi konspirację,
• organizowane są uroczystości państwowe i wojskowe,
• w szkołach i instytucjach kultury odbywają się lekcje historii, wykłady i projekcje filmów,
• media przypominają losy żołnierzy i cywilów zaangażowanych w konspirację.

Ciekawostki

• W strukturach Polskiego Państwa Podziemnego działało nawet 400 tys. żołnierzy Armii Krajowej.
• Tajne komplety pozwoliły tysiącom młodych Polaków kontynuować edukację mimo okupacji.
• Wydawano ponad 1500 tytułów prasy podziemnej, w tym gazety, ulotki i książki.
• Jednym z największych zrywów PPSP było Powstanie Warszawskie (1944).

Fenomen, jakiego nie znała okupowana Europa

Kiedy mówimy o Podziemnym Państwie Polskim, łatwo popaść w schemat – daty, struktury, akronimy. Tymczasem kryje się za nim coś o wiele głębszego: wyjątkowy w dziejach świata fenomen, w którym okupowany naród postanowił nie tylko walczyć z bronią w ręku, ale również odtworzyć całość instytucji własnego państwa.

Polska nie zniknęła z mapy po 1939 roku, choć formalnie znalazła się pod okupacją dwóch totalitaryzmów. W świadomości milionów obywateli nadal istniało państwo – tyle że zeszło do podziemia. Zamiast biernie czekać, aż historia potoczy się swoim torem, Polacy postanowili zorganizować życie publiczne tak, jakby wolna Polska trwała dalej.

Państwo w konspiracji

Podziemne Państwo Polskie miało dwa oblicza. Pierwsze – wojskowe – reprezentowała Armia Krajowa, największa podziemna armia w Europie, licząca w szczytowym momencie setki tysięcy żołnierzy. To oni odpowiadali za akcje dywersyjne, sabotaż, wywiad i wreszcie – za największy zryw niepodległościowy w okupowanej Europie, jakim było Powstanie Warszawskie.

Drugie oblicze – cywilne – bywa mniej widowiskowe, ale równie istotne. Delegatura Rządu na Kraj, czyli reprezentacja polskiego rządu na uchodźstwie, była czymś więcej niż polityczną atrapą. W podziemiu funkcjonowały sądy, szkolnictwo, administracja, a nawet struktury kulturalne. Podziemne Państwo nie było jedynie wojskową organizacją – ono faktycznie zastępowało instytucje zniszczone przez okupanta.

Szkoły, sądy, gazety

Tajne komplety, które umożliwiały młodzieży kontynuowanie nauki na poziomie gimnazjalnym czy uniwersyteckim, objęły setki tysięcy uczniów i studentów. Dzięki temu wojna nie przerwała w Polsce ciągłości intelektualnej. Po 1945 roku wielu profesorów, lekarzy czy inżynierów było absolwentami właśnie tajnego nauczania.

Podziemne sądy wydawały wyroki wobec zdrajców i kolaborantów, a prasa podziemna liczyła setki tytułów. W samej Warszawie ukazywało się ich więcej niż w niejednym wolnym kraju. Funkcjonował także teatr konspiracyjny, a artyści organizowali wieczory poetyckie, na których kultura stawała się aktem sprzeciwu wobec okupanta.

Dlaczego unikatowe?

W wielu krajach Europy działały ruchy oporu – od Francji po Grecję. Jednak nigdzie nie udało się stworzyć czegoś tak rozbudowanego i kompleksowego, jak polskie Podziemne Państwo. Inne narody miały swoje partyzantki, czasem nawet silne, ale nie miały podziemnych ministerstw, sądów, sieci edukacyjnych i tak konsekwentnie zachowanej struktury państwowej. To właśnie odróżnia Polskę – zamiast tylko „walczyć z okupantem”, Polacy odtworzyli własne państwo w cieniu okupacji.

Dziedzictwo i cena

Fenomen Podziemnego Państwa Polskiego miał swoją cenę. Tysiące konspiratorów zapłaciło życiem. Po wojnie wielu z nich, zamiast zasłużonego uznania, trafiło do więzień nowej, komunistycznej władzy. Historia PPP to więc nie tylko opowieść o bohaterstwie, ale także o dramatycznym zakończeniu – o pokoleniu, które chciało wolnej Polski, a często nie doczekało jej w żadnej formie.

Jednocześnie to dziedzictwo pozostało żywe. Podziemne Państwo pokazało, że nawet w najbardziej beznadziejnych warunkach można zachować to, co najważniejsze – poczucie wspólnoty, odpowiedzialności i państwowości.

Lekcja dla współczesności

Dziś, kiedy wspominamy Podziemne Państwo Polskie, warto widzieć w nim nie tylko symbol odwagi, ale i wzór organizacji. To przykład, że wspólnota potrafi przetrwać, jeśli ludzie są gotowi wziąć odpowiedzialność za innych i za swoje państwo – nawet wtedy, gdy państwo oficjalnie nie istnieje.

Fenomen Podziemnego Państwa Polskiego pozostaje jednym z najważniejszych świadectw tego, jak naród potrafił stawić czoło historii. To opowieść o sile ducha, ale i o bardzo praktycznej zdolności do samoorganizacji – lekcja, która może inspirować również dziś.

👉 27 września zatrzymaj się na chwilę i oddaj hołd tym, którzy w najtrudniejszych czasach walczyli nie tylko o wolność, ale i o ciągłość polskiej kultury oraz państwowości. 🇵🇱