Uchwalenie Konstytucji

Opis

Trzeci maja to jedno z najważniejszych świąt państwowych w Polsce. Upamiętnia uchwalenie Konstytucji 3 Maja 1791 roku – pierwszej w Europie i drugiej na świecie (po amerykańskiej) nowoczesnej ustawy zasadniczej. Był to przełomowy moment w historii Rzeczypospolitej, ponieważ dokument miał wzmocnić państwo i ograniczyć słabości wynikające z liberum veto czy wolnej elekcji.

Choć Konstytucja obowiązywała zaledwie przez kilkanaście miesięcy, zapisała się w świadomości Polaków jako symbol dążenia do reform, wolności i niezależności narodowej. Jej znaczenie wykracza daleko poza sam tekst prawny – stała się jednym z fundamentów nowoczesnej tożsamości państwowej.

Dziś Święto Konstytucji 3 Maja ma charakter uroczysty i patriotyczny. W wielu miastach odbywają się oficjalne obchody, parady i msze, a dzień ten jest ustawowo wolny od pracy. Dla wielu osób to także kolejna okazja w majowym kalendarzu, by spędzić czas z rodziną i przyjaciółmi, często w ramach długiego weekendu majowego.

Święto Konstytucji 3 Maja to nie tylko wspomnienie wydarzeń sprzed ponad dwóch wieków, ale również refleksja nad tym, jak ważne są wspólne wartości i odpowiedzialność za kształt państwa.

Tło historyczne – kryzys Rzeczypospolitej

XVIII wiek był dla Polski czasem głębokiego kryzysu. Rzeczpospolita Obojga Narodów, niegdyś potężne państwo, stawała się coraz słabsza:

• Liberum veto paraliżowało prace sejmu – każdy poseł mógł zerwać obrady.
• Magnateria miała ogromne wpływy polityczne i gospodarcze, co prowadziło do chaosu i korupcji.
• Państwa ościenne – Rosja, Prusy i Austria – ingerowały w sprawy Polski, traktując ją jako obszar swoich wpływów.
• W 1772 roku doszło do I rozbioru Polski, który pokazał, że bez reform państwo nie przetrwa.

Na przełomie lat 80. i 90. XVIII wieku coraz głośniej mówiło się o konieczności zmian. Światowe idee oświecenia oraz przykład rewolucji amerykańskiej i francuskiej dodawały odwagi tym, którzy chcieli ratować Rzeczpospolitą.

Sejm Wielki i droga do konstytucji

W 1788 roku zebrał się Sejm Czteroletni (zwany też Wielkim), który miał za zadanie przeprowadzić reformy. W jego obradach dominowały dwa stronnictwa:

• Stronnictwo patriotyczne – domagało się wzmocnienia władzy centralnej, zniesienia liberum veto i uniezależnienia Polski od obcych mocarstw.
• Stronnictwo hetmańskie – wspierane przez Rosję, broniło „złotej wolności szlacheckiej” i było przeciwne reformom.

Kluczową rolę odegrali król Stanisław August Poniatowski oraz politycy tacy jak Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i Stanisław Małachowski. To właśnie oni byli głównymi autorami projektu konstytucji.

Uchwalenie Konstytucji 3 maja

Projekt ustawy zasadniczej przygotowywano w tajemnicy, aby uniknąć blokady ze strony przeciwników reform. Wykorzystano przerwę świąteczną i fakt, że część posłów opozycyjnych opuściła Warszawę.

3 maja 1791 roku na Zamku Królewskim w Warszawie odbyło się dramatyczne, burzliwe posiedzenie sejmu. Zwolennicy konstytucji wprowadzili ją do porządku obrad, a następnie – w atmosferze wielkiego napięcia – przegłosowali.

Tego dnia uchwalono „Ustawę Rządową”, czyli Konstytucję 3 maja.

Najważniejsze postanowienia Konstytucji 3 maja

Konstytucja była kompromisem między tradycją a nowoczesnością. Wprowadzała istotne zmiany:

1. Zniesienie liberum veto – decyzje sejmowe miały zapadać większością głosów.
2. Trójpodział władzy:
   • władza ustawodawcza – dwuizbowy sejm,
   • władza wykonawcza – król i Straż Praw,
   • władza sądownicza – niezależne sądy.
3. Dziedziczność tronu – zamiast wolnej elekcji, co miało zapewnić stabilność.
4. Ochrona chłopów – wprowadzono zapisy mówiące o opiece państwa nad ludnością wiejską.
5. Prawa mieszczan – mieszczanie uzyskali możliwość nabywania ziemi i udziału w życiu politycznym.
6. Zniesienie konfederacji – zakaz tworzenia związków zbrojnych przeciw państwu.

Był to dokument, który próbował pogodzić potrzeby nowoczesnego państwa z realiami ówczesnej Rzeczypospolitej.

Reakcje i znaczenie

Konstytucja wywołała ogromny entuzjazm w kraju. Lud Warszawy świętował, odbywały się msze dziękczynne, a król został okrzyknięty obrońcą ojczyzny. Europa patrzyła na Polskę z uznaniem – w oczach wielu reformy mogły uratować kraj.

Jednak państwa ościenne nie były zainteresowane silną Polską. Konstytucja 3 maja spotkała się z wrogą reakcją Rosji i Prus. W 1792 roku zawiązano konfederację targowicką, która wezwała na pomoc wojska rosyjskie. W wyniku wojny w obronie konstytucji i kolejnych rozbiorów (1793 i 1795) Polska utraciła niepodległość na 123 lata.

Dziedzictwo Konstytucji 3 maja

Choć obowiązywała zaledwie rok, Konstytucja 3 maja zapisała się na trwałe w polskiej historii. Stała się:

• symbolem walki o reformy i nowoczesne państwo,
• dowodem, że Polacy potrafili sami podjąć wysiłek naprawy kraju,
• inspiracją dla kolejnych pokoleń, które walczyły o wolność i niepodległość.

W XIX wieku 3 maja obchodzono w sposób konspiracyjny, jako manifest patriotyzmu. W okresie II Rzeczypospolitej był to dzień wolny od pracy i wielkie święto narodowe. W czasach PRL obchody były zakazane, ale Polacy i tak gromadzili się na mszach i manifestacjach, często ryzykując represjami.

Od 1990 roku 3 maja ponownie jest świętem państwowym i jednym z najważniejszych dni w polskim kalendarzu narodowym.